Sartre over individuele vrijheid en het ‘wij’ als constructie

Op de vraag ‘Wie zijn wij?’ antwoordt Jean-Paul Sartre: wij zijn vrije mensen en dus verantwoordelijk voor wat wij van onszelf en van elkaar maken. Die vrijheid is geen lege ruimte, maar ontstaat juist in confrontatie met beperkingen en met anderen. De mens is vrij, maar geen God: hij moet zwoegen om samenhang te brengen in zijn leven. Toch kan niemand daaraan ontsnappen — we zijn, zoals Sartre zegt, veroordeeld tot vrijheid.

Die last veroorzaakt angst. Daarom doen we vaak alsof wij vastliggen in een natuur, een rol of een identiteit, of leggen we ons neer bij wat anderen van ons verwachten. Sartre noemt dat kwade trouw: een vlucht voor verantwoordelijkheid. Hij erkent dat wij geboren worden in concrete historische en sociale omstandigheden, maar benadrukt dat wij die omstandigheden opnemen, interpreteren en er betekenis aan geven. Het ‘wij’ is dan ook geen gegeven, maar een constructie die ontstaat in strijd. In de ontmoeting met anderen — die ons willen vastzetten in hokjes — moeten wij onszelf steeds opnieuw definiëren.

Vrijheid is bij Sartre geen solitaire eigenschap, maar iets wat vorm krijgt in conflict, erkenning en engagement met anderen. Deze lezing kwam tot stand i.s.m. de Boehm-lezingen van Knooppunt Fenomenologie. Er worden linken gelegd naar de opvattingen over vrijheid van de filosoof Rudolf Boehm.

Filosoof en auteur Luc Vanneste (1953) is Doctor in de Wijsbegeerte (UGent) en voormalig vakbondsman. Hij geeft hij vaak lezingen en reflecties over uiteenlopende thema's zoals vrijzinnigheid, zingeving, en existentialisme (waaronder het werk van Jean-Paul Sartre).